دوشنبه یکم شهریور ۱۳۸۹ - ۵:۸ ق.ظ - دکتر لیلا (مهستی) جویباری -
مقدمه
درمان های خانگی و درمان های طبیعی یا دارویی تهیه شده در منزل از مواد طبیعی مانند میوه ها، سبزیجات، گیاهان می باشند. ساده، بدون عوارض جانبی، بدون مواد شیمیایی، ارزان قیمت ، به علاوه لذت قادر بودن به درمان خود می باشد ( ). درمان خانگی درمانی است برای درمان بیماری یا بیماری مزمن که ادویه خاص، سبزیجات یا آیتم های دیگر را به کار می گیرد. درمان های خانگی ممکن است ویژگی های دارویی داشته باشد یا نداشته باشد و بتواند بیماری را درمان کند ( ). بسیاری از آن ها صرفا به عنوان نتایج یک سنت یا عادت استفاده شده اند یا شاید به دلیل تاثیرگذاری آن ها در القا اثر دارونما باشد. با وجود این نشان داده شده است که اکثر این نوع درمان ها برای درمان سردرد، سرماخوردگی، خراشیدگی، تب موثر هستند. یکی از نمونه های خوب درمان های خانگی استفاده از سوپ جوجه برای درمان عفونت های تنفسی از جمله سرماخوردگی یا آنفولانزای خفیف می باشد، براساس مطالعات اخیر این گونه درمان ها می تواند کاملا موثر باشد. نمونه دیگر از داروهای خانگی پزشکی موفق استفاده از چای پوست درخت بید برای درمان سردرد و تب (پوست درخت بید دارای استیل سالیسسلیک اسید می باشد) است. اکثر درمان های خانگی از موادی می باشند که در منزل موجود است ( ). باورهای بیماران به درمان های خانگی و عملکرد آنان می تواند بر ارتباط شان با پرسنل مراقبت بهداشتی تاثیر داشته باشد. فقدان آگاهی از استفاده از درمان های خانگی توسط مراقبین بهداشتی ممکن است با برقراری ارتباط درمانی موثر تداخل داشته باشد (Eddie). لذا در این مطالعه بر آن شدیم که به بررسی یکی از روستاهای شهر تبریز بپردازیم. روستای حاج آقا منطقهاي استان كوهستاني كه سراسر قسمت جنوبي آن را كوههاي پربرف و مرتفع پوشانده است. شمال آن در امتداد كوههاي بزغوش و غرب اين شهرستان در امتداد كوههاي موروداغ به ارتفاع 2960 متر واقع شده و در دنباله كوههاي موروداغ و بزغوش ارتفاعات تك آلتي و گردنه معروف شبلي قرار گرفته است.. زبان رايج محلي اين شهرستان تركي آذري بوده و كليه اهالي مسلمان و شيعه اثني عشري هستند. هنر دستي رايج در اين شهرستان قالي بافي، گليم بافي، كناره و قاليچه است. این روستا از روستاهای تابع شهرستان بستان آباد استان آذربایجان شرقی می باشد. ضروری است بدانیم امروزه مردم چگونه خود را با درمان های خانگی درمان می کنند تا سلامتی خود را حفظ کنند لذا مطالعه حاضر با هدف بررسی باورهای مرتبط با سلامتی و برخی از درمان های خانگی برای بیماری های شایع صورت گرفته است.
روش تحقیق
اين مقاله بخشي از یک مطالعه خرده اتنوگرافی پزشکی است كه در خصوص طب عاميانه مردم روستای حاج آقای شهر تبریز انجام شده است. در اين مطالعه با شش تن از درمانگرها محلي در سال 1388 مصاحبه به عمل آمد. علاوه بر مصاحبه از مشاهده نیز استفاده شد. مشاهده در خصوص سن مصاحبه شوندگان که به طور متوسط 50سال که دو نفر آنان مذکر و 4 نفر مونث بوده اند و اکثرا بی سواد بودند. مصاحبه گر خود بومی استان آذربایجان شرقی می باشد. مصاحبه ها دست نویس و کدگذاری و طبقه بندی شدند. در اين مقاله درمان هاي خانگي ارائه مي شود.
نتایج
داده هاي غني و بكري از مصاحبه با سالمندان و درمانگران محلي آگاه به دست آمد. درمان های خانگی مربوط به مشکلات زنان و زایمان، بیماری های شایع و رفتارهای نمادین با ذکر مثال هایی از درمان های خانگی مردم این روستا در ذیل آمده است.
درمان های زنان و زایمان
"احيا کردن نوزاد"
اگر نوزادی به دنيا مي آمد مي ديدند نفس نمی کشد قبل از قطع بندناف جفت را داخل آب جوش مي جوشاندند و آنقدر اين کار را مي کردند که نفس نوزاد برگردد اگر تا بيش از نيم ساعت نفس نوزاد بر نمي گشت اون موقع مي گفتند نوزاد مرده است و دیگر ادامه نمی دادند اما اگر نفس نوزاد بر می گشت اون موقع بندناف را بريده و نوزاد را از مادر جدا مي کردند.
"تسهيل زايمان"
اگر کسي زایمانش سخت و طولانی می شد، قابله دست خود را روي شکم مادر مي گذاشت و بعد جنین را مي چرخاند و سپس پاهاي مادر را بالا گرفته و تکان مي داد.
"درمان نازايي"
هم چنين براي زن نازا چله باز مي کردند يعني نخ را به هفت رنگ تهيه کرده و مي دادند دعا نويس براي هر کدام از نخ ها دعايي بخواند و براي هر نخ هفت گره مي زد و سپس آن نخ ها را به زن نازا می دادند که نزد خود نگه دارد و بعد از بچه دار شدن آن نخ ها را دور بیندازد.
اگر کسي بچه دار نمي شد مي گفتند ببينيد بعد از اين زن چه کسي عروس شده است بعد از اینکه اون عروس را پيدا می کردند دم درش مي رفتند و از نان منزل اون عروس مي گرفتند و به اين زن نازا مي دادند بخورد تا بچه دار شه.
"احتقان سینه"
دست گرگ را می بریدند و در محلی دست گرگ را نگه می داشتند هر موقع که برای کسی این اتفاق می افتاد این دست را می آوردند به فرد بیمار نشان می دادند تا بترسد چون اعتقاد داشتند با ترسیدن جمع شدن شیر داخل سینه های مادربهبود می یابد.
بیماری ها و علائم و نشانه های شایع
"احتقان سینه"
دست گرگ را می بریدند و در محلی دست گرگ را نگه می داشتند هر موقع که برای کسی این اتفاق می افتاد این دست را می آوردند به فرد بیمار نشان می دادند تا بترسد چون اعتقاد داشتند با ترسیدن جمع شدن شیر داخل سینه های مادربهبود می یابد.
بیماری ها و علائم و نشانه های شایع
"سردرد"
اگر کسی سردرد داشت می گفتند که سر بیمار چرک داره و از رگ سربیمار (از رگي که در قسمت پيشاني اش و بالاي ابرو هست) خون مي گرفتند و مي گفتند که با اینکار سردرد بیمار خوب می شود.
پونه را دم مي کردند و بعد به فرد بیمار می گفتند که بخور کند تا خوب عرق کند و بعد فرد به خوبي خود را بايد مي پوشاند تا سردش نشود و سپس يک ليوان دم کرده پونه بهش مي دادند مي خورد.
برای درمان سردرد بیمار تخم مرغ نپخته را به رنگ سياه در می آورند و از روي پشت بام اون تخم مرغ را آويزان می کردند.
"درد پا"
برای کاهش درد پا نمک را داخل پارچه گذاشته و روی گاز یا هر چیز دیگر گرم می کنند و بعد آن را روی دست یا پا می گذارند و عده دیگر آرد نخود را به اندازه چند قاشق غذاخوری با یک زرده تخم مرغ نپخته و مقداری نمک مخلوط کرده و این مواد را بعد از مخلوط شدن داخل پارچه تمیزی ریخته و روی محلی که درد دارد می بندند و اجازه می دهند از صبح تا شب روی آن محلی که درد دارد بماند.
برای درمان سردرد بیمار تخم مرغ نپخته را به رنگ سياه در می آورند و از روي پشت بام اون تخم مرغ را آويزان می کردند.
"درد پا"
برای کاهش درد پا نمک را داخل پارچه گذاشته و روی گاز یا هر چیز دیگر گرم می کنند و بعد آن را روی دست یا پا می گذارند و عده دیگر آرد نخود را به اندازه چند قاشق غذاخوری با یک زرده تخم مرغ نپخته و مقداری نمک مخلوط کرده و این مواد را بعد از مخلوط شدن داخل پارچه تمیزی ریخته و روی محلی که درد دارد می بندند و اجازه می دهند از صبح تا شب روی آن محلی که درد دارد بماند.
"دل درد"
عرق آويشن را که از عطاری ها تهیه کرده یا خودشان درست کردند می دادند فرد می خورد.
به فرد بيمار مي گفتند که از جای بلند خودش را آويزان کند تا آن چيزي که باعث دل درد شده پایین برود.
عرق نعناع را از نعناع درست کرده و مي دادند فرد مي خورد.
"دردقلب "
از رگ ناحیه آرنج خون مي گرفتند و مي گفتند که اين فرد ستلجم شده است (يک اصطلاحي است براي کسي که درد قلب دارد) و با گرفتن خون بهبود می یابد .
"سرفه"
عناب را با شير گاو روي گاز مي گذاشتند که بجوشد و بعد می دادند فرد بخورد.
گياه چهار تخم،تخم ريحان و گل گاوزبان را از عطاري ها مي خريدند با هم مخلوط مي کردند مي دادند فرد بخورد.
"شکستگی"
اگر کسی دست یا پایش می شکست پیش کسی می بردند تا شکستگی وی را جا بندازد بعد با سقز می بستند.
عرق نعناع را از نعناع درست کرده و مي دادند فرد مي خورد.
"دردقلب "
از رگ ناحیه آرنج خون مي گرفتند و مي گفتند که اين فرد ستلجم شده است (يک اصطلاحي است براي کسي که درد قلب دارد) و با گرفتن خون بهبود می یابد .
"سرفه"
عناب را با شير گاو روي گاز مي گذاشتند که بجوشد و بعد می دادند فرد بخورد.
گياه چهار تخم،تخم ريحان و گل گاوزبان را از عطاري ها مي خريدند با هم مخلوط مي کردند مي دادند فرد بخورد.
"شکستگی"
اگر کسی دست یا پایش می شکست پیش کسی می بردند تا شکستگی وی را جا بندازد بعد با سقز می بستند.
"یبوست کودکان"
گیاه فیلوس را از عطاری ها می گرفتند و داخل آب گرم حل می کردند بدون این که بجوشانند به کودک می دادند می خورد.گیاه فیلوس یک گیاهی است که شبیه لوبیا است داخلش را مثل لوبیا باز می کردند(منظور این است که این گیاه داخل غلافی است) و تکه های کوچکی را که از آن بیرون می آمد داخل آب حل می کردند و می دادند کودک می خورد.
"درد سینه"
جعفری را بعد از تمیز کردن بدون ریز ریز کردن می پختند و سرد که شد روی سینه بیمار می گذاشتند که یک روز بماند اگر فردا آن روز بهتر نشده بود دوباره این کار را انجام می دادند آنقدر این کار را انجام می دادند که درد سینه بهبود یابد.
"برای افتادن بندناف نوزاد"
یک گیاهی به نام مازی سبز بوده است که شبیه برگ های درختان بود (این گیاه فقط برگ بود و ساقه و یاچیز دیگری نداشت)از عطاری ها تهیه می کردند و و این برگ را پودر می کردند و با زرد چوبه مخلوط می کردند و روی ناف نوزاد می گذاشتند بعد یک سکه پنج تومانی روی این مواد می گذاشتند و بعد با پارچه می بستند.این کار را هر روز برای نوزاد انجام می دادند تا زمانی که ناف نوزاد بیفتد.
"برای افتادن بندناف نوزاد"
یک گیاهی به نام مازی سبز بوده است که شبیه برگ های درختان بود (این گیاه فقط برگ بود و ساقه و یاچیز دیگری نداشت)از عطاری ها تهیه می کردند و و این برگ را پودر می کردند و با زرد چوبه مخلوط می کردند و روی ناف نوزاد می گذاشتند بعد یک سکه پنج تومانی روی این مواد می گذاشتند و بعد با پارچه می بستند.این کار را هر روز برای نوزاد انجام می دادند تا زمانی که ناف نوزاد بیفتد.
"مخملک"
طلا را داخل آب لگن مي ريختند (آب ولرم) و بعد با آن فرد بيمار را شستشو مي دادند.
خاک شير را با سفيده تخم مرغ مخلوط مي کنند و آنقدر به هم مي زنند که کف کند بعد مي دادند فرد بيمار مي خورد.
"درد کليه و سنگ کليه"
کاکل ذرت و دم گيلاس را از عطاري ها مي خرند، مخلوط مي کنند روزي 4-5ليوان مي دهند فرد بيمار بخورد.
"گلودرد"
گل گاوزبان می دهند فرد یمار برای گلودرد مصرف کند.
"گوش درد"
اگر کودکی گوش درد داشت دود سيگار را به گوش کودک فوت مي کردند.
روغن زرد و کره و لايه آخر پياز را با هم مخلوط مي کردند و بعد همه را له کرده (پياز را مي پختند و با بقيه مخلوط و له مي کردند)داخل گوش مي ريختند.
"عفونت چشم "
اگر شخصی عفونت زردرنگ چشم هایش را ببندد صبح موقع بیدارشدن قبل از اینکه چشمانش را باز کند از او می خواستند که با آب گرم چشمانش را بشوید و سپس با دستمال تمیز پاک کند.
گل ختمی را دم می کردند و سپس مقداری از شیر مادری که نوزاد دختر دارد داخل دم کرده می ریختند و سپس چشم کودک را با آن شستشو می دادند.
"خارش چشم"
به فرد می گفتند هر روز صبح که از خواب بیدار می شود به چشمهایش سرمه بکشد.
عسل را در آب مخلوط می کردند طوری که محلول غلیظ درست شود روی پلک بیمار می گذاشتند.
از بیمار می خواستند هر روز چند با روغن زیتون روی پلک خود بمالد.
"ضعیف بودن چشم"
توصیه می کردند که آب هویج،کدو،سیب زیاد مصرف کند.
"عفونت چشم"
توصیه می کنند که همراه غذایشان از پیاز و سیر زیاد استفاده کنند تا میکروب های بدنشان از بین برود.
به فرد بیمار توصیه می کنند که دم کرده گیاه سیموتی را چندبار در روز مصرف کند.
کودک را به طویله می بردند و از کودک می خواستند که چنددقیقه در طویله با چشمان باز بماند.
"آب سیاه"
سرکه را با سیر و پیاز پخته مخلوط کنند و شب روی چشمانشان بگذارند.
رفتارهای نمادین
" دلسرد شدن از مرده بعد از فوتش"
کسی را که عزیزش را از دست داده وقتی برای اولین بار برای دفن می رود بعد از دفن از خاک قبر مرده مقداری بر می دارند و پشت آن فرد می ریزند چون می گویند که خاک قبر سرد است یعنی با ریختن خاک مرده دلبستگی و ناراحتی فرد کم می شود.
در جدول شماره یک نمونه هایی از باورها و رفتارها که به صورت مفید و مضر و نه مفید و نه مضر تقسیم بندی شده است آورده شده است.
جدول شماره یک. نمونه ای از طبقه بندی باورها و رفتارهای مردم روستای حاج آقای تبریز به مفید و مضر
بحث
در این مطالعه مردم روستای حاج آقای تبریز از سقز برای جا اندازی شکستگی استفاده می کردند، در مطالعاتی که در زمینه طب عامیانه در ایران انجام شده در استان گلستان برای شکستگی از زرده تخم مرغ و زاج سفید (اوزک ) استفاده می کردند (رحمتی و هم کاران،1387). مطالعات در طب عامیانه نشان داده است که مردم از گیاهان بومی منطقه خود در درمان بیماریها استفاده می کنند. مردم این روستا نیز از داروهای گیاهی از جمله مخلوط عناب با شير گاو، از شیره درخت، دم کرده گل ختمي و همچنین مخلوط گياه چهار تخم،تخم ريحان و گل گاوزبان استفاده می کردند. تحقیقات در زمینه طب عامیانه مردم ایران نشان می دهد مردم ایران به وفور از گیاهان دارویی در درمان بیماریها استفاده می کنند و حتی با وجود طب مدرن رایج می باشد. در تحقیقی که اهوازی بر روی کاربرد دارویی سنتی گیاهان بومی منطقه الموت قزوین انجام داد 21 گونه گیاه دارویی را به ثبت رساند که مردم آن منطقه بطور سنتی از انها استفاده می کردند (اهوازی و هم کاران،1386). تحقیقات زیادی روی اثرات دارویی گیاهان دارویی بومی ایران انجام شده است مانند اثرات ضد ویروسی گیاهان دارویی ایران(منوری و هم کاران،1386). نتایج مطالعه حاضر هم نشان داد که این مردم برای درمان سرماخوردگی که در نتیجه ویروس می باشد از داروهای گیاهی استفاده می کنند. بر اساس مستندات موجود، حجامت یا بیرون کشیدن خون از بدن در اعتقادات و رسوم فرهنگی و مذهبی بعضی از اقوام حتی در رهانیدن بشر از دست اهریمن و یا نیروهای اهریمنی جایگاه ویژه ای داشته است. بر اساس اسناد قدیمی موجود،گرفتن خون به عنوان عنصری حیات بخش و روش درمانی در مصر و یونان باستان و روم به اشکال مختلف از جمله حجامت گسترش داشته است.از طرفی با توجه به پیشرفت علوم پزشکی به ویژه دانش طب و علوم انتقال خون ،نقش درمانی و پیشگیرانه حجامت و یا سایر روش ها مانند آرتریوتومی و زالو درمانی کم رنگ تر گردید، هر چند با توجه به پشتوانه سنتی حجامت در بعضی از جوامع شرقی به ویژه کشورهای اسلامی هنوز به عنوان ابزاری در جهت حفظ سنت ها برای پیرایش روح، روان و درمان االتیام بیماری ها به کار می رود (دکتر احمد قره باغیان و هم کاران،1388). مردم روستای حاج آقا نیز برای درمان درد قلب و سردرد ازخون گیری ناحیه آرنج و خون گیری از ناحیه پیشانی استفاده می کردند. یکی از درمان های جالب در میان مردم این روستا بود که به فرد بيمار مي گفتند که از جای بلند خودش را آويزان کند تا آن چيزي که باعث دل درد شده پایین برود شاید می توان گفت علت آن تاثیر جاذبه زمین باشد و یا حرکت باشد که غذای ناسالم از معده و بدن زودتر دفع شود. برای درمان دل درد از دم کرده عرق آويشن و عرق نعناع استفاده می کردند. مهربانی و همکاران در مقاله خود اشاره داشتند که مردم کرمان از گیاهDracocephalum polychaetum Bornm (از گروه نعنا) در طب سنتی خود به عنوان ضد دل درد استفاده می کنند(مهربانی و هم کاران،1384). شواهد حاکی از آن است که 75 درصد درمان های ابن سینا گیاهی ، 17 درصد معدنی و 8درصد حیوانی بوده است و موفقیت این پزشک نامی ایران دلیل بر موثر بودن داروهای گیاهی است(سخاور و میرتیموری،1387). مردم روستای حاج آقای تبریز بیان داشتند که برای گلودرد از دم کرده گل گاوزبان استفاده می کنند. مهربانی در مقاله خود اشاره داشته که از گل گاوزبان در طب سنتی ایران برای درمان گلو درد استفاده می شود (مهربانی و هم کاران،1385). درمانگران در این مطالعه اشاره داشتند که از گیاه فیلوس برای درمان یبوست استفاده می کنند و غریب ناصری ذکر می کند که از گیاه خانواده اریکاسه که به شکل درختچه و یا درخت در نواحی مدیترانه ای چون چاناکاله ترکیه یافت می شود که در طب سنتی به عنوان مدر، ضدعفونی کننده مجاری ادراری و درمان کننده یبوست کاربرد دارد(محجل نائبی و هم کاران،1387). مردم این روستا برای درمان درد و سنگ کلیه از دم کرده کاکل ذرت و دم گیلاس استفاده می کردند. حسینی در تحقیق خود اشاره کرده است که زردچوبه در طب سنتي كشورهای آسیایی در دفع سنگ كليه مصرف می شود (حسینی و هم کاران،1388). همچنین برای درمان درد گوش از فوت کردن دود سیگار داخل گوش فرد بیمار و مخلوط روغن زرد،کره، لایه آخر پیاز خام استفاده می شد. ما اطلاعی در باره موثر بودن این رفتار نداریم. لین اشاره داشته است که گیاه پنج انگشتی برای درمان التهاب و درد گوش موثر است(Lin S et al,2007 ).
"درد کليه و سنگ کليه"
کاکل ذرت و دم گيلاس را از عطاري ها مي خرند، مخلوط مي کنند روزي 4-5ليوان مي دهند فرد بيمار بخورد.
"گلودرد"
گل گاوزبان می دهند فرد یمار برای گلودرد مصرف کند.
"گوش درد"
اگر کودکی گوش درد داشت دود سيگار را به گوش کودک فوت مي کردند.
روغن زرد و کره و لايه آخر پياز را با هم مخلوط مي کردند و بعد همه را له کرده (پياز را مي پختند و با بقيه مخلوط و له مي کردند)داخل گوش مي ريختند.
"عفونت چشم "
اگر شخصی عفونت زردرنگ چشم هایش را ببندد صبح موقع بیدارشدن قبل از اینکه چشمانش را باز کند از او می خواستند که با آب گرم چشمانش را بشوید و سپس با دستمال تمیز پاک کند.
گل ختمی را دم می کردند و سپس مقداری از شیر مادری که نوزاد دختر دارد داخل دم کرده می ریختند و سپس چشم کودک را با آن شستشو می دادند.
"خارش چشم"
به فرد می گفتند هر روز صبح که از خواب بیدار می شود به چشمهایش سرمه بکشد.
عسل را در آب مخلوط می کردند طوری که محلول غلیظ درست شود روی پلک بیمار می گذاشتند.
از بیمار می خواستند هر روز چند با روغن زیتون روی پلک خود بمالد.
"ضعیف بودن چشم"
توصیه می کردند که آب هویج،کدو،سیب زیاد مصرف کند.
"عفونت چشم"
توصیه می کنند که همراه غذایشان از پیاز و سیر زیاد استفاده کنند تا میکروب های بدنشان از بین برود.
به فرد بیمار توصیه می کنند که دم کرده گیاه سیموتی را چندبار در روز مصرف کند.
کودک را به طویله می بردند و از کودک می خواستند که چنددقیقه در طویله با چشمان باز بماند.
"آب سیاه"
سرکه را با سیر و پیاز پخته مخلوط کنند و شب روی چشمانشان بگذارند.
رفتارهای نمادین
" دلسرد شدن از مرده بعد از فوتش"
کسی را که عزیزش را از دست داده وقتی برای اولین بار برای دفن می رود بعد از دفن از خاک قبر مرده مقداری بر می دارند و پشت آن فرد می ریزند چون می گویند که خاک قبر سرد است یعنی با ریختن خاک مرده دلبستگی و ناراحتی فرد کم می شود.
در جدول شماره یک نمونه هایی از باورها و رفتارها که به صورت مفید و مضر و نه مفید و نه مضر تقسیم بندی شده است آورده شده است.
جدول شماره یک. نمونه ای از طبقه بندی باورها و رفتارهای مردم روستای حاج آقای تبریز به مفید و مضر
نوع رفتار مثال هایی از رفتارهای مردم
رفتارهای مفید توصیه به خوردن هویج برای تقویت بینایی
خوردن کاکل ذرت و دم گيلاس
توصیه به استفاده از پیاز و سیر به همراه غذا
رفتارهای مضر بردن کودک به طویله با چشمان باز
فوت کردن دود سیگار به گوش کودک
نه مفید نه مضر ریختن خاک قبر مرده پشت سر عزادار
رفتارهای مفید توصیه به خوردن هویج برای تقویت بینایی
خوردن کاکل ذرت و دم گيلاس
توصیه به استفاده از پیاز و سیر به همراه غذا
رفتارهای مضر بردن کودک به طویله با چشمان باز
فوت کردن دود سیگار به گوش کودک
نه مفید نه مضر ریختن خاک قبر مرده پشت سر عزادار
بحث
در این مطالعه مردم روستای حاج آقای تبریز از سقز برای جا اندازی شکستگی استفاده می کردند، در مطالعاتی که در زمینه طب عامیانه در ایران انجام شده در استان گلستان برای شکستگی از زرده تخم مرغ و زاج سفید (اوزک ) استفاده می کردند (رحمتی و هم کاران،1387). مطالعات در طب عامیانه نشان داده است که مردم از گیاهان بومی منطقه خود در درمان بیماریها استفاده می کنند. مردم این روستا نیز از داروهای گیاهی از جمله مخلوط عناب با شير گاو، از شیره درخت، دم کرده گل ختمي و همچنین مخلوط گياه چهار تخم،تخم ريحان و گل گاوزبان استفاده می کردند. تحقیقات در زمینه طب عامیانه مردم ایران نشان می دهد مردم ایران به وفور از گیاهان دارویی در درمان بیماریها استفاده می کنند و حتی با وجود طب مدرن رایج می باشد. در تحقیقی که اهوازی بر روی کاربرد دارویی سنتی گیاهان بومی منطقه الموت قزوین انجام داد 21 گونه گیاه دارویی را به ثبت رساند که مردم آن منطقه بطور سنتی از انها استفاده می کردند (اهوازی و هم کاران،1386). تحقیقات زیادی روی اثرات دارویی گیاهان دارویی بومی ایران انجام شده است مانند اثرات ضد ویروسی گیاهان دارویی ایران(منوری و هم کاران،1386). نتایج مطالعه حاضر هم نشان داد که این مردم برای درمان سرماخوردگی که در نتیجه ویروس می باشد از داروهای گیاهی استفاده می کنند. بر اساس مستندات موجود، حجامت یا بیرون کشیدن خون از بدن در اعتقادات و رسوم فرهنگی و مذهبی بعضی از اقوام حتی در رهانیدن بشر از دست اهریمن و یا نیروهای اهریمنی جایگاه ویژه ای داشته است. بر اساس اسناد قدیمی موجود،گرفتن خون به عنوان عنصری حیات بخش و روش درمانی در مصر و یونان باستان و روم به اشکال مختلف از جمله حجامت گسترش داشته است.از طرفی با توجه به پیشرفت علوم پزشکی به ویژه دانش طب و علوم انتقال خون ،نقش درمانی و پیشگیرانه حجامت و یا سایر روش ها مانند آرتریوتومی و زالو درمانی کم رنگ تر گردید، هر چند با توجه به پشتوانه سنتی حجامت در بعضی از جوامع شرقی به ویژه کشورهای اسلامی هنوز به عنوان ابزاری در جهت حفظ سنت ها برای پیرایش روح، روان و درمان االتیام بیماری ها به کار می رود (دکتر احمد قره باغیان و هم کاران،1388). مردم روستای حاج آقا نیز برای درمان درد قلب و سردرد ازخون گیری ناحیه آرنج و خون گیری از ناحیه پیشانی استفاده می کردند. یکی از درمان های جالب در میان مردم این روستا بود که به فرد بيمار مي گفتند که از جای بلند خودش را آويزان کند تا آن چيزي که باعث دل درد شده پایین برود شاید می توان گفت علت آن تاثیر جاذبه زمین باشد و یا حرکت باشد که غذای ناسالم از معده و بدن زودتر دفع شود. برای درمان دل درد از دم کرده عرق آويشن و عرق نعناع استفاده می کردند. مهربانی و همکاران در مقاله خود اشاره داشتند که مردم کرمان از گیاهDracocephalum polychaetum Bornm (از گروه نعنا) در طب سنتی خود به عنوان ضد دل درد استفاده می کنند(مهربانی و هم کاران،1384). شواهد حاکی از آن است که 75 درصد درمان های ابن سینا گیاهی ، 17 درصد معدنی و 8درصد حیوانی بوده است و موفقیت این پزشک نامی ایران دلیل بر موثر بودن داروهای گیاهی است(سخاور و میرتیموری،1387). مردم روستای حاج آقای تبریز بیان داشتند که برای گلودرد از دم کرده گل گاوزبان استفاده می کنند. مهربانی در مقاله خود اشاره داشته که از گل گاوزبان در طب سنتی ایران برای درمان گلو درد استفاده می شود (مهربانی و هم کاران،1385). درمانگران در این مطالعه اشاره داشتند که از گیاه فیلوس برای درمان یبوست استفاده می کنند و غریب ناصری ذکر می کند که از گیاه خانواده اریکاسه که به شکل درختچه و یا درخت در نواحی مدیترانه ای چون چاناکاله ترکیه یافت می شود که در طب سنتی به عنوان مدر، ضدعفونی کننده مجاری ادراری و درمان کننده یبوست کاربرد دارد(محجل نائبی و هم کاران،1387). مردم این روستا برای درمان درد و سنگ کلیه از دم کرده کاکل ذرت و دم گیلاس استفاده می کردند. حسینی در تحقیق خود اشاره کرده است که زردچوبه در طب سنتي كشورهای آسیایی در دفع سنگ كليه مصرف می شود (حسینی و هم کاران،1388). همچنین برای درمان درد گوش از فوت کردن دود سیگار داخل گوش فرد بیمار و مخلوط روغن زرد،کره، لایه آخر پیاز خام استفاده می شد. ما اطلاعی در باره موثر بودن این رفتار نداریم. لین اشاره داشته است که گیاه پنج انگشتی برای درمان التهاب و درد گوش موثر است(Lin S et al,2007 ).
در بررسی مردم شناختي چيني چيان(1382) از باورها و رفتار زنان در مورد سقط جنين در محله آذربايجان تهران رفتارهاي متفاوتي براي انجام سقط شناسايي شد، بسياري از اين رفتارها منع قانوني داشته و جرم محسوب مي شوند اما در مورد زنان مورد مطالعه رفتاري شايع بوده است (چيني چيان). در بررسی حاضر نیز برخی از رفتارها می توانست بالقوه مضر باشد لذا آموزش های مستمر به مردم می تواند برای اصلاح رفتارها و باورهای بهداشتی موثر باشد. فراوانی بکارگیری روشهای طب مکمل و سنتی در شهر تهران نشان داد که 35.2 درصد مردم در یکسال گذشته از یکی از روش های طب مکمل استفاده نموده بودند. مرادی معتقد است الگوي كنوني بكارگيري داروهاي گياهي/گياهان دارويي، تابعي از الگوي عمومي بكارگيري مراقبتهاي سلامت در جمعيت است و در شرايط فعلي تابع قرار داشتن افراد تحت پوشش بيمهها، وضعيت تحصيلي و شرايط اقتصادي آنها نيست (مرادی لاکه و هم کاران،1387). با توجه به اینکه استفاده مردم از طب عامیانه و سنتی در کنار طب رایج بدون بر نامه ریزی و یا حتی اطلاع پزشکان می باشد لذا در مورد رفتارهای درمانی بیماران می بایست توجه بیشتری داست و در این زمینه مسئولین امر چاره اندیشی نمایند. ضمن چه بسا درمان های مفیدی که به تجربه انجام می شود با بررسی و مطالعه بیشتر بتواند راه گشای سلامت جامعه باشد. می توان با آموزش های بهداشتی درمان های خانگی سالم را ترویج و درمان های خانگی مضر را منع نمود و به این طریق به رفتارهای سلامتی خانواده جهت مثبت بخشید.
منابع
سمیه صرافی خیر آباد کارشناس مامایی. دانشگاه علوم پزشکی گلستان، دانشکده پرستاری مامایی
Medical ethnography of residents of Haj-Agha in Tabriz
Somayyeh Sarrafi Kheyrabad
بسم الله الرحمن الرحیم