دانش پرستاری: از کلاس درس تا جامعه

مقدمه

 سيگار كشيدن يكي از عادت ها و وابستگي هاي زيان آور در جهان امروز و يكي از بلاهايي است كه امروز گريبانگير مردم دنيا شده و باعث مي شود انسان هاي زيادي به تباهي كشيده شوند و سرمايه هاي فراواني به هدر رود ودر حقیقت مصرف سیگار یک مشکل جهانی است. تخمین زده می شود در هر ثانیه یک نفر در اثر عوارض ناشی از مصرف سیگار از بین می روند. دود سیگار حاوی بیش از 4000 ترکیب شیمیایی است و بسیاری از این عوامل دارای اثرات توکسیک، موتاژن و سرطان زا می باشند. سیگار با بیماری های مختلف رابطه سببی دارد که مهم ترین آنها بیماری قلب و عروق، بیماری مغز و اعصاب، بیماری تنفسی، گوارشی و انواع سرطان ها می باشد. در مردان 64-55 ساله ای که روزی 20 نخ سیگار می کشند میزان مرگ و میر ناشی از ترومبوز کرونری60درصد بیشتر از غیر سیگاری هاست. نیکوتین ماده موثر و اعتیاد آور موجود در توتون است. هر نخ سیگار معمولی حاوی 05/0 میلی گرم نیکوتین است . اهم آثار فیزیولوژیک نیکوتین مشتمل بر انقباض عروق محیطی، افزایش حرکات دستگاه گوارشی و افزایش سطح کاتکولامین در خون است. مصرف دو نخ سیگار در فضای بسته سبب می شود تا آن مکان مزبور 10 برابر آلوده تر از بدترین نقطه تهران از نظر آلودگی شود. سیگار علاوه بر زیان های جسمی، سلامت روانی افراد را نیز به مخاطره می اندازد. تقریبا تمامی مطالعاتی که درمورد معتادان به مواد مخدر و رفتارهای پرخطر صورت گرفته است بیانگر آن است که این گروه در آغاز سیگاری بوده اند. از این  رو سیگار به عنوان دروازه ورود به اعتیاد و گرایش به الکل و رفتار های پر خطر خوانده می شود. علی رغم کاهش نسبی استعمال دخانیات در جوامع صنعتی و غربی و افت چشمگیر مصرف سیگار در گروه سنی نوجوانان دبیرستانی 17-13 ساله در سال های پس از 1990 متاسفانه آمار هر دو مورد در کشورهای جهان سوم و از جمله کشور ما رو به افزایش است. این نکته نشانگر آن است که کشورهای جهان سوم هدف جدید کارخانه های سیگارسازی بوده اند و این کارخانه ها بدنبال خلق و ایجاد بازارهای جدید به جای بازارهای از دست رفته خود در غرب هستند.  بر اساس آخرین سرشماری رسمی کشور سال1375 از مجموع 60 میلیون جمعیت کشور 5/39 درصد گروه سنی کمتر از 15 سال قرار داشته اند. با مطالعه هرم سنی جمعیت در سرشماری فوق الذکر می توان برآورد کردکه 16 میلیون نوجوان زیر 18 سال در حال حاضر در کشور وجود دارد که حدود 12 میلیون نفر آنها در سنین خطر برای شروع سیگار قرار دارند.

بر اساس یک بررسی وسیع میدانی بر روی سیگاری ها در ایران مشخص شد که 82درصد سیگاری ها، سیگار را در سنین 14 سالگی و کمتر از آن شروع کرده اند. به طور کلی 88درصد از سیگاری های ایران در سنین مدرسه به کشیدن سیگار روی می آورند. مطالعه اخیر در استان رضوی متوسط سن شروع سیگار را 12 سالگی گزارش کرده است. در کشورها و جوامع صنعتی نیز تقریبا به این شکل بوده و سن شروع سیگار به دوره نوجوانی و اوایل جوانی باز می گردد. با توجه به عوارض سیگار که بیشتر مورد اشاره قرار گرفت و نیز شیوع بسیار بالای مصرف مواد افیونی در کشور و ارتباط قاطع بین مصرف سیگار و آلودگی بعدی به مواد افیونی و سن پایین شروع سیگار به نظر می رسد که ترک سیگار می تواند راهی برای حفظ سلامت، کاهش مرگ و میر، کاهش هزینه ها و بازگشت به محیط اجتماعی باشد. لذا تمرکز مسئولین کشوری اعم از مسئولین ستاد مبارزه با مواد مخدر و آموزش و پرورش و اندیشمندان و پژوهشگران حوزه علوم اجتماعی و بهداشتی بر جمعیت دانش آموزی کشور به ویژه در دوره راهنمایی و دبیرستان در جهت دادن آگاهی و بینش در خصوص خطرات و عوارض سیگار، شیوه های پیشگیری از اعتیاد سیگار به دانش آموزان و والدین آنها و تلاش برای ترک سیگار جوانان سیگاری جهت پیشگیری از اعتیاد روبه گسترش به مواد مخدر در جامعه جوان کشور ضروری و اجتناب ناپذیر است.  به همین دلیل برآن شدیم تا علل شکست ترک سیگار در نوجوانان را مورد بررسی قرار دهیم. امید است  این مطالعه گامی  برای ارتقا سلامت باشد. (چرا رفرنس ندارد؟)

هدف: هدف از اين مقاله بررسي عوامل موثر در شكست فرايند ترك سيگار در گروهي از جوانان استان گلستان  است.

روش كار: در این مطالعه که بخشی از یک پژوهش بزرگتر کیفی است به منظور درک دیدگاه و تجربیات  افراد سيگاري در زمينه  ترك سيگار  با 16 نفر  از جوانان  19-25 ساله ساکن استان گلستان مصاحبه های نيمه ساختار انفرادی به منظور بیان دیدگاه و تجربیات جوانان در خصوص ترك سيگار به عمل آمد. مصاحبه ها ضبط و خط به خط دست نویس شدند و مطابق روش "آناليز محتوا" مورد بررسی قرار گرفتند.

يافته ها: تحلیل داده ها نشان داد مجموعه ای از عوامل شامل مضامین "طرد شدن، خود درماني، ابقاي عامل اصلي "  از  مهمترین عوامل موثر در شكست ترك سیگار  اين گروه از شركت كنندگان در تحقيق بوده است. مضامین در ذیل با ذکر مثال آورده شده اند.

طرد شدن

طرد شدن دارای سه ویژگی عمده بوده است: طرد شدن از خانواده، طردشدن از دوستان و طرد شدن از جامعه.  در مطالعه حاضر  شرکت کنندگان در توصیف هایشان  به  "طرد شدن " هنگام ترک سیگار تاکید داشتند. یکی از مصاحبه شوندگان گفت : "....کم کم دیدم اطرافیانم و اهل فامیل همه از من بیزارن و ازمن دوری می کنن..."

 دیگر نوجوان گفت "..... خانواده ام ابتدا نسبت به سیگار کشیدنم برخورد تندی نشان می داد و با من دشمنی داشتن اما کم کم بی تفاوت  و بی خیال شدند . جامعه هم منو ترک کرد و هیچ کسی با من کار نداشت هرکه به فکر خودش بود و هیچ کس به من فکر نمی کرد و خودمو تنها می دیدم حتی خواستم خودکشی کنم"

خود درمانی

در مطالعه حاضر  شرکت کنندگان در توصیف هایشان  به  "خوددرمانی " هنگام ترک سیگار تاکید داشتند. چنانچه یکی از شرکت کنندگان گفت :".... در شروع سیگار کشیدن اصلا به فکر ترک اون نبودم . اما بعدا دیدم خیلی لاغر شدم. چهره ام بدشکل شده  لبام کبود شده روز به روز دارم مردنی می شدم بنابراین با جدیت، خودم تصمیم به ترک سیگار کردم چند ماه ترک کردم اما نتونستم تحمل کنم پس دوباره شروع کردم "

ابقای عامل اصلی

در مطالعه حاضر  شرکت کنندگان در توصیف هایشان  به  "ابقای عامل اصلی " هنگام ترک سیگار تاکید داشتند.  یکی از مصاحبه شوندگان گفت : "..... چند بار به خاطر عذاب وجدان و شاید به خاطر تحویل نگرفتن دوستان قبلی ام تصمیم به ترک اعتیاد گرفتم . اما نتیجه ای نداشت چون ترک سیگار فقط چند روز طول می کشید و به هر بهانه ای دوباره سیگار کشیدنم  شروع می شد . روز از نو روزی از نو ... ".

شرکت کننده دیگری نیز اذعان  داشت "..... به مرور احساس کشیدن سیگار عادت شده بود و دیگر از آن غرور قبلی خبری نبود. فقط حسرت روزگار برایم مانده بود و دودی که در ریه هایم جا گرفته بود. روز به روز داشت خفه ام می کرد ولی چه کنم نمی تونستم ترکش کنم . همه زندگی ام سیگار بود و هیچ فکری جز سیگار کشیدن نداشتم"

اگرچه ترس از بیماریهای ناشی از مصرف سیگار می تواند نوجوان را به ترک سیگار وادارد چنانچه شرکت کننده ای اظهار داشت "....در این دورانی که سیگار کشیدم  به خاطر عوارضی خطرناک مثل سرطان ریه و کاهش عمر و.. که در مورد سیگار شنیدم بارها قصد کردم سیگار را ترک کنم و این اقدام را بارها انجام دادم ولی نتونستم سیگار راترک کنم وقتی سیگار یه روز نمی کشیدم احساس بدی داشتم. به نظر من فکر کردن در مورد ترک سیگار در من نتیجه ای نداشت" اما به دلیل خلای روانی و پر نشدن آن با عامل دیگری در دوران ترک،  رفتار مصرف سیگار مجدد آغاز می شد "احساس من از سیگار کشیدن  اینه که وقتی سیگار نکشم احساس سردرد می کنم و احساس کمبود یه چیز را در خود می بینم و با سیگار کشیدن این احساس بر طرف میشه" .

بروز رویدادهای دردناک خود عاملی است برای روی آوردن مجدد به رفتار ترک شده, چنانچه یکی از شرکت کنندگان اظهار داشت " ... تازه سیگار کشیدن را فراموش کرده بودم که به من خبر مرگ خواهرم را دادن، خیلی شوکه شدم اصلا  نمی تونستم باور کنم که مرده باشه و باز سیگار کشیدن را شروع کردم ... " .

".....اگه سیگار نمی کشیدم بدنم می لرزید. فکر می کردم یه قسمت از بدنم کم شده به سختی می تونستم این وضعیت را تحمل کنم برای همین هرچند سیگار گران بود اونو تهیه می کردم".

بروز عوارض جسمی نیز عاملی برای بازگشت مجدد به استعمال سیگار بود "در حین سربازی تصمیم گرفتم سیگار نکشم چند ماه نکشیدم و خودم خیلی خوشحال بودم  اما نمی شد جو سربازی را فراموش کرد.  از یه طرف هم ناراحت هستی و هم تنها ".

يافته ها حاكي از آن است كه افراد به دنبال مواجهه با مشكلات زندگي به سيگار گرايش مي يابند و بعد از  اعتياد سيگار از سوي خانواده، دوستان و  اجتماع اطراف خود طرد مي شوند. بكرات تصميم به ترك سيگار مي گيرند اما از آنجايي كه بدون حمايت درماني برنامه ريزي شده و بدون حضور شخص متخصص  مي باشد موفق به دوري گزيني از سيگار نمي شوند. از سوي ديگر ابقاي عامل اصلي روي آوردن به سيگار و عدم حمايت هاي اجتماعي به تكرار  چرخه شكست با وجود تصميم گيري فرد به ترك،  منجر  مي شود.

بحث

یکی از عواملی که در ترک سیگار موثر بوده است  احساس "طرد شدن" و انزوا بوده است.  سن شروع روی آوردن به سیگار برای شرکت کنندگان این مطالعه دوران نوجوانی بوده  است. در این دوره  به دلیل تغییرات ساختار خاتواده و اشتغال والدین،  نوجوان اغلب بدون نظارت افراد بالغ زندگی می کنند و تنها و یا با گروه های هم سن و سال خود هستند. کاهش نظارت افراد بالغ خصوصا خانواده ها و انتخاب افراد هم سن و سال  می تواند منجر به رفتارهای خطر پذیر از قبیل سوء مصرف مواد و.. شود. همین مسائل باعث طرد شدگی بیشتر شده و باعث می گردد آنها دنبال دوستان ناباب و حمایت های خارجی بگردند. این امر ترک سیگار را با شکست مواجه می نماید. کی (2004) و تامپسون (2004) در تحقیقات خود نشان دادند که برنامه های گروه درمانی و حمایت فرد سیگار توسط اعضای خانواده اش در ترک سیگار تاثیر بسزا داشته است. در حالی که شرکت کنندگان به طرد از خانواده تاکید داشته اند. از طرفی از نظر  فرهنگی سیگار کشیدن برای نوجوان نامقبول است به طوری که اطرافیان نوجوان سیگاری معتقدند وی معتاد شده است. معمول است که از دوستی با افراد سیگاری اجتناب شود و یا در مراسم خواستگاری این مسئله را مورد توجه و با اهمیت جلوه دهند. بنابراین برای افراد سیگاری که اکثرا جوانند و در جامعه جایگاهی ندارند این مسائل زمینه را برای طرد شدن از دوستان و جامعه فراهم می کند. لذا باعث می شود فرد  سیگاری مورد حمایت قرار نگیرد. همین  طرد شدگی و تنها شدن سبب بروز اختلالات روانی از جمله افسردگی می شود. کسل (2007)  نشان داده که  ارتباط مثبت  بین افسردگی و سیگار کشیدن وجود دارد. بنابراین حمایت نوجوانان سیگار توسط خانواده نقش بسزا در ترک موفق سیگار دارد.  از آنجايي كه خانواده از يك سو الگوی و از سوي ديگر مسئول پيشگيري از رفتارهاي ناهنجار اجتماعي جوانان است توجه به حمايت هاي اجتماعي و خانوادگي از جوانان سيگاري در خصوص ترك موفق سيگار ضروري به نظر مي رسد.

یکی از عوامل شکست ترک سیگار در این گروه "خود درمانی" بوده است. جنیفر(2007) در تحقیقات خود نشان داد درمان های جایگزین نیکوتین میزان موفقیت در ترک سیگار را کاهش می دهد چرا که اثر بخشی نیکوتین به خاطر مواد ناشی از متابولیسم آن خصوصا "کوتینین" می باشد. واکسن ضد کوتینین به عنوان یک آنتاگونیست کمک کننده است. تحقیق گارگ (2007) نشان داد آموزش برنامه های مشاوره ای در ترک سیگار موفق آمیز بوده است. منفرد (2000) در تحقیق خود نشان داد برنامه هایی مانند استفاده از ویدئو، پوستر و کتابچه، آمادگی و انگیزه خانم هایی که سیگاری و در سن باروری هستند در بکار گیری اقداماتی در جهت  ترک سیگار افزایش داده است. اسپکتر (2007) می نویسد آموزش های مذهبی در کنار برنامه های دارویی ترک سیگار کمک کننده است.  با توجه به اینکه روش های زیادی از جمله استفاده از آدامس ترک سیگار، محلول های شستشوی دهان ، کم کردن تدریجی مصرف سیگارو  گروه درمانی و... در خصوص ترک سیگار وجود دارد ولی  شرکت کنندگان از هیچکدام از این روش ها استفاده نکرده اند. لذا انتخاب شیوه مناسب جهت ترک سیگار در موفقیت برنامه ترک تاثیر گذار می باشد. بایستی در این زمینه اقدامات اساسی از جمله آشناسازی و آگاهی نوجوانان در مورد شیوه های ترک سیگار  صورت گیرد.

  یکی دیگر از عوامل شکست ترک سیگار در این گروه "باقی ماندن عامل اصلی " بوده است. سلیمی و همکاران(1385) در تحقیقی نشان دادند عواملی چون رفع عصبانیت، احساس غرور، شخصیت و بزرگی، تاثیر و تعارف دوستان، تقلید از بزرگترها و افراد مرجع، احساس خوشی و نشاط آور بودن، لجاجت و مخالفت با والدین، اعلام استقلال، سرگرمی و تفریح، وجود افراد سیگاری در خانواده، کاهش غم وغصه، رفع تنهایی، رفع خستگی و ناراحتی، فقر در زندگی، علاقه فردی، عادت، رفاقت بازی، دم دست بودن در  گرایش به سیگاری شدن نوجوان تاثیر داشته است. در این پژوهش هم شرکت کنندگان علل ترک ناموفق سیگار را تعارضات حل نشده، عدم حمایت خانواده و رفع نشدن مشکل اولیه عنوان نموده اند. این عوامل در حقیقت همان عوامل گرایش اولیه به سیگار است. بنابراین توجه و رفع علت اصلی گرایش به سیگار و اجرای برنامه های آموزشی مهارت های زندگی نقش بسزا در ترک موفق آن خواهد داشت.

این مقاله در مجله علمی پژوهشی فراز  منتشر شده است. منابع در دفتر مجله موجود است.